2010 İSTANBUL’UNDA TURİSTLERİ GEZDİRMEMEMİZ GEREKEN MEKANLAR

Yaklaşık 1600 sene aralıksız olarak Roma, Bizans ve Osmanlı İmparatorluklarına başkentlik yapmış olan İstanbul, 2010 yılında geçici bir süreliğine yeniden eski sıfatına kavuşacak. Son iki senedir gerek Büyükşehir Belediyesi gerekse Kültür Bakanlığı tarafından muhtelif hazırlıklar yapılmakla birlikte, kente ismini veren Roma ve devamı niteliğindeki Bizans Medeniyetleri’ne ait birçok yapının günümüzdeki durumu hala yürek burkan bir durumdadır.

Yaklaşık 1100 yıllık hükümranlığı esnasında doğu ile batı medeniyetleri arasında bir nevi ortak etkileşim alanı olarak kalan Bizans İmparatorluğunun günümüzdeki en büyük mirasçısı Türkiye Cumhuriyeti’dir. İlk etapta birçok kişi tarafından yadırganabilecek bu yargı Trakya ve Anadolu’daki istisnasız tüm kentlerin tarihleri incelendiğinde açık bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Böylesine etkin bir medeniyete bir milenyumdan fazla başkentlik yapmış olan İstanbul’da günümüzde birçok Bizans dönemi yapısı acil şekilde restore edilmeyi beklemektedir.

Saray yapıları, su sarnıçları ve muhtelif askeri yapı kalıntıları hesaba katıldığında günümüzde İstanbul’daki Bizans dönemi yapı envanteri yüzlerle ifade edilebilir. Tarihi yarımadayı oluşturan Fatih ve Eminönü ilçelerinde günümüzde yaklaşık 40 tane Bizans dönemi kilise yapısı bulunmaktadır. Fetih sonrası Osmanlı İmparatorluğu’nun uyguladığı ‘şenlendirme’ politikası sonucunda (ki bu politika kilise yapılarının günümüze ulaşmasındaki en büyük etkendir) birçok Bizans dönemi kilise yapısı İslami ibadethanelere dönüştürülmüştür. Günümüze ulaşabilen bu yapıların 21 tanesi halen cami, mescid, müze veya kilise olarak kullanılmakla birlikte geri kalan yapılar harap bir haldedir. Sadece geçtiğimiz yüzyıl içerisinde 10 farklı Bizans dönemi kilise yapısı İstanbul’un tarihi topoğrafyasından geride hiçbir iz bırakmamacasına silinmiştir. 1980 yılında konut inşaatı sırasında son duvar kalıntıları da ortadan kaldırılan Ayvansaray’daki Toklu Dede Mescidi, 1943 yılında Atatürk Bulvarı genişletme çalışmaları sırasında yol güzergahı üzerinde bulunduğu düşünüldüğü için yıktırılan (ki yapı esasen yoldan yaklaşık 30 metre mesafede bulunuyordu) Zeyrek’teki Sekbanbaşı İbrahim Ağa Mescidi ve 1930’da yeni gridal yol planın tam ortasında kaldığı için yıktırılan Geç Roma dönemi Balaban Ağa Mescidi akla ilk gelen örneklerdir.

2010 Avrupa Kültür Başkenti seçilen İstanbul’un önümüzdeki sene bir çok konuda göz önünde bulunacağı aşikardır. 2009 İstanbul’unda ne yazık ki herkesin gözü önünde kent belleğinden silinmek üzere olan kendi kaderlerine terk edilmiş birçok Bizans dönemi yapı bulunmaktadır. Bu yapılar içerisinde fiziksel durumu en kritik olanların başında Aya Kapı Mescidi gelmektedir. Yaklaşık 900 yaşındaki yapı tarihin ona verdiği yükü taşımakla kalmayıp aynı zamanda üzerine inşa edilmiş 3 katlı betonarme binayı da sırtlamış durumdadır. Dışarıdan bakılığında niteliksiz bir konut yapısı olarak görünen apartmanın bodrum katına inen kapı açıldığında Aya Kapı Kilisesi’nin giriş kemeri ortaya çıkmaktadır. Pencere boşlukları, üzerinde bulunan yapı sebebi ile tamamen örtülü bulunduğundan şapelin içi günümüzde hiçbir yerden ışık almamaktadır. Hemen yanıbaşında metruk halde bulunan Mimar Sinan’a ait Aya Kapı Hamamı ile aynı kaderi paylaşan yapı, 2010 Avrupa Kültür Başkenti İstanbul’da turistleri gezdirmememiz gereken mekanlar listesinde ilk sıralarda yer almaktadır. Aya Kapı Kilisesi’nin yaklaşık 200 metre güneyinde bulunan Sinan Paşa Mescidi Bizans dönemine ait bir başka şapel kalıntısıdır. Yapının günümüzde bitkilerle örtülü apsis duvarının dışında, bir zamanlar yakınında bulunan manastır ile ilişkilendirilebilecek içi toprak ve çöp ile dolu küçük bir tonozlu oda da bulunmaktadır. 13.yy ile 14.yy arasına tarihlendirilen yapının naos mekanında günümüzde iki katlı bir depo yapısı dikili durmaktadır.

Aya Kapı’dan Fatih yönüne doğru çıkıldığında Draman yakınlarında bulunan Odalar Camii ‘can çekişen’ bir başka metruk yapıdır. İsmini bodrum katında bulunan odacıklardan alan yapının apsis ve narteks bölümlerinde günümüzde tek katlı birer gecekondu bulunmaktadır. Bu iki gecekondunun ortasında yer alan üst örtüsü yıkılmış durumdaki naos mekanında halen incir ağaçları yetişmektedir. Bu durum yapının bitkiler yoluyla organik bozulma sürecini hızlandırmaktadır. 13.yy’a tarihlendirilen yapının beden duvarlarındaki damgalı Bizans tuğlaları yakın çevresine saçılmış haldedir. Draman ile Fethiye arasında kalan, Odalar Camii’nin yaklaşık 250 metre doğusunda bulunan Boğdan Sarayı İbadethanesi de koruma sorunları bağlamında son derece kritik noktada olan yapılardan birisidir. 19.yy’a ait gravürlerde fiziki durumu oldukça sağlam görülen şapelin günümüze sadece apsisi ve naos duvarlarının bir bölümü erişebilmiştir. Yapı halen bitişiğindeki otomobil tamirhanesinin lastik deposu olarak hizmet vermektedir.

Orta ve Geç Bizans dönemine ait bu yapılardan çok daha eski kiliseler de ne yazık ki günümüzde önemli risk altında bulunmaktadır. Kentin turistik açıdan en ‘popüler’ yapısı olan Ayasofya’dan yaklaşık 70-80 sene evvel inşa edilmiş olan ve vakti zamanında Hz. Meryem’in kuşağının saklandığı ve bizzat imparatorların iştirak ettiği yortuların kutlandığı Khalkoprateion Bazilikası’nın (Acem Ağa Mescidi) ayakta kalan apsis bölümü günümüzde ancak bitişiğindeki turistik otelin ikinci katından algılanabilmektedir. Khalkoprateion Bazilikası’na ait olan, duvarları fresklerle süslü, merkezi planlı yapının kalıntıları ise günümüzde tamamen konut ve işyeri fonksiyonlu betonarme yapıların altında kalmıştır. Samatya’da bulunan ve 5.yy’a tarihlendirilen Karpos ve Papylos Martiriyonu Altyapısı ise yıllardır çelik kapı imalathanesi olarak işlev görmektedir. Oldukça geniş bir kubbeye sahip yapının yan dehliz pencereleri bitişiğindeki otopark sebebi ile sonradan kapatılmıştır. 2010’da İstanbul’da turistleri gezdirmememiz gereken mekanlar listesine kalorifer dairesi olarak kullanılan Peribleptos Manastırı Altyapısı’nı, betonarme yapılarla dolu yapı adası içerisine sıkışmış Arcadius Sütunu Kaidesi’ni, tamamen yıkılmak üzere olan Esekapı Mescidi gibi onlara yapıyı eklemek mümkündür.

Tarihi çevre ve tarihi yapı koruma temelde çağdaş bir kültürel istektir ve toplum kültürünün çağdaşlaşmasına paralel olarak gelişen bir olgudur. Günümüzde, sürekli göç alan ve nüfus yapısı değişen İstanbul’da şehrin kültür tarihine ilişkin bilinçli kamuoyu oluşturmak, gerçekleştirilebilmesi son derece güç ve uzun vadeli bir etkinliktir. Genel kapsamda toplumsal ve ekonomik zorunluluklar insanların fiziksel ortamın güzelliğine duyarlı olmalarını, ilgi duymalarını zorlaştırmaktadır. 2010’a 1 kala İstanbul’da yukarıda aktarmaya çalıştığım gibi onlarca metruk Bizans dönemi yapısı bulunmaktadır. Günümüzde kendi hallerine terk edilmiş gibi görünen bu yapılar, tarihin dayattığı tüm politik düşüncelerden ‘arındırılmış’ olarak ele alınmalı ve sonraki nesillere aktarılması sağlanmalıdır. 2010 yılı, değerlendirilmesi gereken önemli bir fırsat olarak algılanmalı; gerek tek yapı ölçeğinde gerekse kentsel ölçekte kısa ve uzun vadeli restorasyon / rehabilitasyon çalışmalarına ivedilikle başlanmalıdır.

Y. Mimar Ozan ÖZTEPE